Kapitulli 3

Dy kategoritë e dallimeve në tefsirin e Kur’anit që lidhen me burimin: transmetimet dhe deduksionet

Dallimet në tefsir mund të jenë të dy llojeve: burimi i llojit të parë janë transmetimet, ndërsa lloji tjetër rrjedh nga mjete të ndryshme, sepse dija është ose një transmetim i vërtetë, ose një deduksion i saktë; dhe transmetimi ose buron nga dikush që është i pagabueshëm, ose nga dikush që nuk është i tillë.

Këtu do të diskutojmë këto transmetime, pavarësisht nëse ato burojnë nga një autoritet i pagabueshëm apo jo; kjo është kategoria e parë. Nganjëherë jemi në gjendje të dallojmë mes transmetimeve autentike dhe atyre të dobëta, e nganjëherë nuk jemi në gjendje ta bëjmë këtë. Kjo pjesë e fundit, autenticiteti i së cilës nuk mund të përcaktohet, në shumicën e rasteve nuk është e dobishme dhe thellimi në të është i panevojshëm.

Sa i përket asaj dijeje që është thelbësore për muslimanët, atëherë Allahu ka vendosur për ta shenja të mjaftueshme që ua tregojnë të vërtetën.

Një shembull i asaj që është e padobishme dhe nuk ka dëshmi të qartë është mospajtimi rreth ngjyrës së qenit që i përkiste shokëve të shpellës. Ngjashëm me këtë është edhe mospajtimi rreth asaj se me cilën pjesë të lopës u godit njeriu i vrarë. Në këtë përfshihet gjithashtu edhe përmasat e anijes së Nuhut dhe lloji i drurit që u përdor. Ngjashëm me këtë është edhe emri i djalit që u vra nga Hidri, etj.

E gjithë kjo mund të përcaktohet vetëm nëpërmjet transmetimeve. Ajo që është transmetuar në mënyrë autentike nga Profeti (s.a.v.s) në këtë drejtim, siç është emri i shokut të Musait që ishte Hidri, pranohet. Sa i përket të tjerave, si ato që merren nga Ithtarët e Librit, si transmetimet e Ka‘bit, Wehbit, Muhammed ibn Is’hakut dhe të tjerëve që marrin prej tyre, këto transmetime nuk mund as të pranohen e as të refuzohen përveçse me dëshmi të qartë.

Është transmetuar në Sahih se Profeti (s.a.v.s) ka thënë: “Kur Ithtarët e Librit t’ju tregojnë diçka, mos e vërtetoni dhe mos e përgënjeshtroni atë, por thoni: ne besojmë në Allahun dhe në të Dërguarit e Tij. Përndryshe, mund të përgënjeshtroni diçka të vërtetë ose të vërtetoni diçka të pavërtetë.”

Poashtu, nëse transmetimet e tabi‘inëve – pavarësisht nëse janë marrë apo jo nga Ithtarët e Librit – ndryshojnë mes vete, atëherë disa prej thënieve të tyre nuk kanë më shumë peshë dhe autoritet se të tjerat.

Përkundrazi, transmetimet autentike nga sahabët në këtë drejtim janë më të besueshme sesa transmetimet nga nxënësit e tyre, pasi ekziston një mundësi më e fortë që sahabiu ta ketë dëgjuar mendimin e tij nga Profeti (s.a.v.s) ose nga ndonjë sahabi tjetër që e ka dëgjuar atë nga Profeti (s.a.v.s). Për më tepër, transmetimet e sahabëve nga Ithtarët e Librit janë më të pakta sesa ato të tabi‘inëve.

Prandaj, kur një sahabi mban me këmbëngulje një mendim, nuk mendohet se ai e ka marrë këtë mendim nga Ithtarët e Librit, veçanërisht duke qenë se ata ishin të ndaluar nga besimi në fjalët e tyre.

Qëllimi është se mospajtime të tilla, në të cilat nuk mund të përcaktohet se çfarë është autentike dhe çfarë është e dobët, janë po aq të padobishme sa transmetimi i një hadithi, autenticiteti i të cilit nuk mund të përcaktohet.

Sa i përket kategorisë së parë, në të cilën është e mundur të vërtetohet autenticiteti i një transmetimi, kjo është e mundur – dhe falënderimi i takon Allahut – në çështjet që janë thelbësore. Shumë transmetime në tefsir, hadith dhe në rrëfimet mbi ekspeditat lidhur me Profetin (s.a.v.s) dhe profetët e tjerë janë të rreme, pasi bien ndesh me transmetime autentike. Kjo vlen si për transmetimet ashtu edhe për ato që janë nxjerrë përmes metodave të deduktimit.

Qëllimi është se ekzistojnë shenja të qarta që tregojnë autenticitetin ose dobësinë e atyre transmetimeve që janë thelbësore dhe të domosdoshme për muslimanët.

Po ashtu, dihet se shumë transmetime në tefsir janë të ngjashme me transmetimet mbi ekspeditat dhe historinë. Për këtë arsye, Imam Aḥmedi ka thënë: “Tri gjëra nuk kanë zinxhir transmetimi: tefsiri, ekspeditat dhe historia.” Kjo për arsye se shumica e transmetimeve janë marasil, si ato që janë përmendur nga ‘Urve ibn Zubejri, Sha‘biu, Zuhriu, Musa ibn ‘Ukbe, Ibn Is’haku, dhe ata që erdhën pas tyre, si Jahja ibn Sa‘id, Valid ibn Muslim, Vakidi dhe të tjerë që kanë shkruar në fushën e historisë dhe ekspeditave.

Vërtet, njerëzit më të ditur në lidhje me ekspeditat ushtarake janë banorët e Medinës, pastaj ata të Shamit dhe më pas të Irakut.

Banorët e Medinës janë më të diturit në këtë fushë, sepse ekspeditat ndodhën mes tyre.

Banorët e Shamit janë të njohur për aftësitë e tyre ushtarake dhe taktike, dhe për këtë arsye ata kanë një kuptim të këtyre çështjeve që të tjerët nuk e kanë. Për këtë arsye, njerëzit e vlerësojnë librin e Ebu Is’hakut mbi këtë temë dhe e konsiderojnë Avza‘iun më të ditur në këtë fushë sesa dijetarët e tjerë.

Sa i përket tefsirit, atëherë njerëzit më të ditur në këtë fushë janë banorët e Mekës. Arsyeja për këtë është se ata janë nxënësit e Ibn ‘Abbasit, si Muxhahidi, ‘Ata’ ibn Ebi Rabahu dhe ‘Ikrimeja, si dhe të tjerë si Tavusi, Ebu Sha‘tha dhe Sa‘id ibn Xhubejri.

Po ashtu, këtu përfshihen edhe banorët e Kufës, të cilët janë nxënësit e ‘Abdullah ibn Mes‘udit. Disa prej tyre janë dijetarë të shquar.

Nga dijetarët e Medinës që u specializuan në tefsir është Zejd ibn Aslami. Ata që morën tefsir prej tij, pra nxënësit e tij, përfshijnë Imam Malikun dhe djalin e tij ‘Abdur-Rahmanin. ‘Abdur-Rahmani ishte mësuesi i ‘Abdullah ibn Vehbit.

Hadithet mursal që transmetohen përmes shumë zinxhirëve transmetimi, deri në atë masë sa nuk mund të ketë mundësi bashkëpunimi të qëllimshëm apo të rastësishëm mes transmetuesve, janë pa asnjë dyshim autentike.

Një transmetim mund të jetë autentik dhe i saktë, ose i pavërtetë, nëse transmetuesi ka gënjyer qëllimisht ose ka gabuar. Nëse mund të vërtetohet se ai është i lirë nga gënjeshtra dhe gabimet, atëherë ai është pa dyshim autentik.

Prandaj, nëse një hadith është transmetuar nga dy ose më shumë zinxhirë dhe dihet se transmetuesit nuk kanë bashkëpunuar mes vete në mospërputhjet e tij, si dhe se nuk është e mundur që një gjë e tillë të ndodhë rastësisht, atëherë transmetimi klasifikohet si autentik.

Kjo është si rasti i një personi që përmend një ngjarje që ka ndodhur, duke shpjeguar me hollësi se çfarë është thënë dhe çfarë është bërë, e pastaj një person tjetër, i cili nuk mund të ketë bashkëpunuar me të parin, përmend të njëjtën histori me të njëjtat hollësi. Dihet se, në përgjithësi, historia është e vërtetë. Sikur ata të kishin bashkëpunuar për të gënjyer rreth saj ose ta kishin gabuar, nuk do të ishte e mundur që ata të përputheshin në të gjitha detajet, sepse pa bashkëpunim një gjë e tillë është e pamundur. Është e mundur që një person të kompozojë një varg poezie dhe një tjetër të ndodhë që të kompozojë të njëjtin varg, ose që një person të tregojë një gënjeshtër të caktuar dhe një tjetër, pa pasur bashkëpunim me të parin, të tregojë të njëjtën gënjeshtër. Mirëpo, nëse një person do të kompozonte një poezi të gjatë që përmban lloje të ndryshme ritmesh dhe teknikash, nuk është e mundur që dikush tjetër të kompozojë të njëjtën poezi me të njëjtat fjalë dhe kuptime; përkundrazi, dihet se i dyti ka marrë nga i pari. Po kështu, nëse dikush përmend një transmetim të gjatë që përmban shumë hollësi dhe një person tjetër transmeton të njëjtën gjë, atëherë i dyti ose ka bashkëpunuar me të parin, ose e ka kopjuar atë, ose përndryshe transmetimi është i vërtetë.

Duke përdorur këtë metodë, është e mundur të përcaktohet autenticiteti i transmetimeve që janë raportuar përmes transmetimeve të ndryshme, edhe pse secili transmetim individual nuk është i mjaftueshëm më vete për shkak të mungesës së një hallke në zinxhir ose dobësisë së një transmetuesi.

Megjithatë, kjo metodë nuk mund të përdoret për të përcaktuar saktësinë e fjalëve dhe hollësive; saktësia e këtyre gjërave duhet të vërtetohet përmes një metode tjetër.

Kështu, beteja e Bedrit është vërtetuar përmes transmetimeve të përsëritura. Është vërtetuar se ajo ka ndodhur para betejës së Uhudit. Gjithashtu, është vërtetuar se Hamza, ‘Aliu dhe Ebu ‘Ubejde patën duel me ‘Utben, Shejban dhe Velidin, se ‘Aliu e vrau Velidin dhe se Hamza e vrau kundërshtarin e tij. Megjithatë, ekziston një mospajtim rreth asaj se kush ishte kundërshtari i tij, a ishte ‘Utbe apo Shejbani.

Ky është një parim thelbësor që duhet mbajtur mend dhe është shumë i dobishëm në përcaktimin e vërtetësisë së transmetimeve në hadith, tafsir dhe ekspedita ushtarake, si dhe në atë që njerëzit kanë thënë ose bërë.

Për këtë arsye, nëse një hadith profetik është transmetuar përmes dy zinxhirëve të ndryshëm dhe dihet se një transmetues nuk ka bashkëpunuar me tjetrin, ne mund të jemi të sigurt se transmetimi është i vërtetë. Kjo është edhe më e theksuar nëse transmetuesit janë prej atyre që nuk do të gënjenin qëllimisht; përkundrazi, maksimumi që mund të frikësohet prej tyre është se mund të kenë gabuar ose harruar. Ai që i njeh sahabët si Ibn Mes‘udin, Ubejj ibn Ka‘bin, Ibn ‘Umerin, Xhabirin, Ebu Sa‘idin dhe Ebu Hurejrën e di se ata kurrë nuk do t’i atribuonin qëllimisht një gënjeshtër Profetit (s.a.v.s), e aq më pak ata që janë më të lartë në pozitë se ata.

Kjo është e ngjashme me një person që e njeh mirë një tjetër për shkak të përvojave të shumta që ka pasur me të. Ai e di se ai nuk do të vidhte, nuk do të ngrinte pritë dhe nuk do të jepte dëshmi të rreme.

Kjo mund të thuhet gjithashtu për tabi‘inët e Medinës, Mekës, Shamit dhe Basrës. Kushdo që i njeh njerëz si Ebu Salih Sammani, A‘raji, Sulejman ibn Jasari, Zejd ibn Aslami dhe bashkëkohësit e tyre, e di se ata nuk do t’i atribuonin qëllimisht gënjeshtra Profetit (s.a.v.s). E aq më pak dijetarët që janë më të mëdhenj se ata, si Muhammed ibn Sirini, Kasim ibn Muhammedi, Sa‘id ibn Musejjib, ‘Alkame, Asvedi dhe të tjerë.

Përkundrazi, ajo që shqetëson është se ata mund të kenë bërë gabime, pasi gabimi dhe harresa shpesh i prekin njerëzit. Megjithatë, disa dijetarë njihen se janë larg këtyre mangësive. Kjo dihet për të tillë si Sha‘biu, Zuhriu, ‘Urve, Katade dhe eth-Theuri, veçanërisht për Zuhriun dhe eth-Theuri në kohën e tyre. Është thënë: “Me të vërtetë, Ibn Shihab ez-Zuhri rrallë gabonte, megjithëse transmetoi shumë hadithe dhe kishte një kujtesë të jashtëzakonshme.”

Qëllimi këtu është se nëse një hadith është transmetuar nga dy zinxhirë të ndryshëm pa bashkëpunim mes tyre, atëherë ai nuk mund të jetë as gabim e as gënjeshtër. Një rrëfim i gjatë nuk mund të jetë një gabim i vetëm i madh; përkundrazi, gabimet mund të gjenden vetëm në disa pjesë të tij. Prandaj, nëse një person transmeton një tregim të gjatë dhe të detajuar, dhe një tjetër transmeton saktësisht të njëjtin tregim pa marrëveshje paraprake, atëherë të dy tregimet nuk mund të jenë gabim, ashtu siç nuk mund të jenë gënjeshtra.

Si rrjedhojë, gabimet që ndodhin mund të kenë të bëjnë me disa hollësi të caktuara brenda tregimit, si në hadithin ku Profeti (s.a.v.s) bleu një deve nga Xhabiri. Kushdo që i shqyrton zinxhirët e ndryshëm të këtij hadithi do ta kuptojë se hadithi është autentik, edhe pse transmetimet ndryshojnë lidhur me çmimin e saktë të devesë. Kjo është shpjeguar gjithashtu nga Buhariu në Sahihun e tij.

Sepse shumica e asaj që gjendet në Buhari dhe Muslim mund t’i atribuohet Profetit (s.a.v.s) me siguri, pasi është e këtij niveli, dhe Ummeti e ka pranuar si të tillë, dhe i gjithë kombi musliman nuk mund të bashkohet mbi gabim. Sepse nëse një hadith do të ishte gënjeshtër, por Ummeti do ta pranonte si të vërtetë, atëherë në thelb ata do të kishin pranuar një gënjeshtër. Kjo do të ishte bashkim mbi gabim dhe kjo është e pamundur. Pa unitet dhe konsensus është e mundur që një transmetim të përmbajë gabim ose gënjeshtër, ashtu siç kjo është e mundur edhe në analogji, ku e vërteta mund të jetë e kundërta e asaj që kemi besuar. Mirëpo, sapo të arrihet uniteti mbi një çështje, atëherë ne e pohojmë si formulimin ashtu edhe kuptimin e saj.

Për këtë arsye, shumica e dijetarëve nga të gjitha shkollat e ndryshme juridike bien dakord se, nëse një hadith që është transmetuar me një transmetues të vetëm në zinxhirin e tij pranohet ose vërtetohet përmes praktikës, atëherë ai është i mjaftueshëm si argument. Kjo është përmendur nga autorët e Usulu-l-Fikhut në të gjitha shkollat e fikhut: nxënësit e Ebu Hanifes, Malikut, Shafi‘iut dhe Ahmedit. Këtij mendimi i kundërvihet një pakicë dijetarësh të mëvonshëm, të cilët zgjodhën mendimin e disa teologëve. Megjithatë, shumica e teologëve bien dakord me juristët, dijetarët e hadithit dhe selefët në këtë çështje. Ky është mendimi i shumicës së dijetarëve esh‘arij, si Ebu Is’haku dhe Ibn Feuraki.

Sa i përket Ibn Bakilanit, ai ishte ai që mbajti mendimin kundërshtues dhe u ndoq nga Ebu-l-Ma‘ali, Ebu Hamidi, Ibn ‘Akili, Ibnu-l-Xheuzi, Ibn Hatibi, Amidi dhe të tjerë.

Mendimi i parë përkrahet gjithashtu nga Shejh Ebu Hamidi, Ebu Tajjibi, Ebu Is’haku dhe të ngjashmit e tyre nga shkolla Shafi’. Po ashtu nga Kadi ‘Abdul-Wehabi dhe të ngjashmit e tij nga shkolla Maliki. Si dhe nga Shamsudin Sarahsi dhe të tjerë nga shkolla Hanafite.

Ebu Ja‘la, Ebu Hatabi dhe Ebu Hasani nga shkolla Hanbelite.

Nëse konsensusi mbi një transmetim është i mjaftueshëm për ta vërtetuar atë, atëherë konsensusi që merret parasysh është ai i dijetarëve të hadithit. Ashtu siç konsensusi në dispozitat praktike kërkohet nga dijetarët që specializohen në urdhra, ndalesa dhe rekomandime, po ashtu është edhe rasti këtu.

Qëllimi i këtij shpjegimi është se një transmetim që ka disa zinxhirë transmetimi, në të cilët nuk është e mundur bashkëpunimi apo marrëveshja mes transmetuesve, është i mjaftueshëm për të vërtetuar përmbajtjen e transmetuar. Kjo është edhe më e dobishme kur njeriu është i njohur me gjendjen e transmetuesve.

Në këtë aspekt, mund të përfitohet edhe nga transmetimet e një transmetuesi të panjohur, ose të atij që ka kujtesë të dobët, apo nga një hadith mursel. Për këtë arsye, dijetarët i shënonin këto transmetime dhe thoshin: “Ajo që nuk mund të përdoret si argument në vetvete, mund të përdoret për të përforcuar një argument tjetër.”

Imam Ahmadi thoshte: “Unë mund t’i shkruaj transmetimet e një njeriu për t’i shqyrtuar ato.” Pastaj ai përmendi si shembull ‘Abdullah ibn Lahi‘ahun, gjykatësin egjiptian. Ai ishte një njeri i devotshëm që transmetonte shumë hadithe, por pasi librat e tij u dogjën, transmetimet e tij të mëvonshme përmbanin gabime, prandaj ai konsiderohej si transmetues që merrej parasysh dhe përdorej për të mbështetur transmetimet e të tjerëve.

Ai shpesh krahasohet me Lejth ibn Sa‘din; Lejthi ishte autoritet i besueshëm dhe imam.

Ashtu siç ata përdorin hadithin e një transmetuesi me kujtesë të dobët si provë mbështetëse, po ashtu ata mund ta klasifikojnë edhe hadithin e një transmetuesi të besueshëm dhe të qëndrueshëm si të dobët, për shkak të gabimeve të dukshme dhe të qarta në disa transmetime. Kjo njihet si shkenca e ‘ileli-l-hadith (defektet e fshehta në hadith) dhe është një nga shkencat më fisnike dhe më të avancuara në fushën e hadithit. Kjo ndodh kur një transmetues, i cili zakonisht është i besueshëm dhe i qëndrueshëm, bën një gabim në transmetimet e tij dhe ky gabim bëhet i njohur. Dihet se Profeti (s.a.v.s) u martua me Mejmunen ndërkohë që nuk ishte në gjendje ihrami dhe se ai fali dy rekate brenda Qabes. Transmetimet e Ibn ‘Abbasit që thonë se ai (s.a.v.s) u martua ndërsa ishte në gjendje ihrami dhe se nuk fali namaz brenda Qabes janë të gabuara.

Po ashtu, dihet se Profeti (s.a.v.s) kreu vetëm katër ‘Umre, dhe se pohimi i Ibn ‘Umerit se ai kreu ‘Umre në muajin Rexheb është gjithashtu i gabuar.

Gjithashtu është e njohur se Profeti (s.a.v.s) e kreu haxhin temettu‘ në gjendje sigurie gjatë Haxhit të Lamtumirës. Prandaj, transmetimi në të cilin ‘Uthmani i thotë Aliut: “Ne ishim në gjendje frike atë ditë”, është gjithashtu i gabuar.

Një shembull tjetër i kësaj është ajo që është transmetuar në disa rrëfime në Sahihun e Buhariut: “Zjarri i Xhehenemit nuk do të mbushet derisa Allahu të krijojë një krijesë tjetër për të.” Ky është gjithashtu një transmetim që përmban gabim.

Njerëzit në këtë çështje ndahen në dy ekstreme. Një grup teologësh spekulativë dhe të ngjashëm me ta, të cilët nuk janë të njohur me shkencën e hadithit dhe me dijetarët e saj, nuk bëjnë dallim mes transmetimeve autentike dhe të dobëta. Kjo i shtyn ata të dyshojnë në vërtetësinë e haditheve, edhe pse ato janë klasifikuar si autentike nga dijetarët e kësaj shkence.

Grupi tjetër pretendon se ndjek hadithet kudo që gjen një formulim të transmetuar nga një person i besueshëm, ose një hadith që në dukje është autentik, duke e konsideruar atë prej atyre haditheve, vërtetësia e të cilave është vendosur nga dijetarët. Edhe nëse ai bie në kundërshtim me një hadith të njohur dhe autentik, ata i drejtohen interpretimeve të lehta dhe të sforcuara, dhe këmbëngulin se ai është provë për një çështje të caktuar, ndonëse dijetarët e hadithit e konsiderojnë atë të pasaktë.

Ashtu siç ekzistojnë shenja me të cilat mund të njihet dhe të vërtetohet se një hadith është i saktë, po ashtu ekzistojnë edhe shenja që tregojnë se një hadith është i trilluar. Shembull i kësaj është ajo që transmetohet nga trilluesit dhe njerëzit e bidatit në çështje që lidhen me virtytet (fada’il), siç është hadithi për ditën e Ashures, i cili pretendon se kush fal dy rekate do të marrë shpërblimin e filan e filan profetëve.

Në librat e tefsirit gjenden shumë trillime të tilla. Shembull i kësaj është hadithi i transmetuar nga eth-Tha‘lebi, Vahidi dhe Zemahsheri në lidhje me epërsinë e sureve të Kur’anit. Këto janë trillime sipas marrëveshjes së dijetarëve.

Vetë eth-Tha‘labi ishte një njeri i mirë dhe i devotshëm, por ai ishte si ai që mbledh dru natën: kopjonte çdo gjë që gjente në librat e tefsirit, qoftë autentike, të dobët apo të trilluar.

Vahidi ishte shoku i tij dhe ishte më i ditur se ai në gjuhën arabe, por më i largët në ndjekjen e selefit të devotshëm.

Tefsiri i Begaviut është një përmbledhje e tefsirit të Tha‘lebit. Megjithatë, ai e ruajti librin e tij nga hadithet e trilluar dhe nga mendimet bidatçie.

Trillimet në librat e tefsirit janë të shumta.

Prej tyre janë shumë hadithe që përmendin se basmelja thuhet me zë të lartë. Po ashtu hadithi i gjatë për Aliun, se ai e dha unazën e tij si sadaka ndërsa ishte në namaz. Këto konsiderohen të trillura me konsensusin e dijetarëve.

Në këtë hyn edhe ajo që transmetohet rreth ajetit:“…dhe për çdo popull ka një udhëzues.” (Ra‘d: 7), ku disa pretendojnë se i referohet Aliut. Po ashtu ajeti:“…që ta dëgjojë një vesh i ndërgjegjshëm.” (Hakka:12), për të cilin është thënë gjithashtu se i referohet Aliut.