Kapitulli:Metoda më e mirë e ekzegjezës (interpretimit)

Nëse dikush pyet se cila është metoda më e mirë e tafsirit, përgjigjja është se metoda më autentike është: Së pari, shpjego Kur’anin duke përdorur vetë Kur’anin. Kjo sepse një temë që përmendet shkurt në një vend, mund të sqarohet më gjerësisht diku tjetër; dhe ajo që përmbledhet në një vend, mund të shpjegohet në detaje në një vend tjetër.

Nëse kjo nuk është e mundur, atëherë duhet të përdoret Sunneti, sepse ai është shpjegimi dhe qartësimi i Kur’anit. Imam Ebu ‘Abdullah Muhammed ibn Idris esh-Shafi’i tha: “Çdo vendim që Profeti (صلى الله عليه وسلم) ka dhënë, është nxjerrë nga Kur’ani.”

Allahu thotë: “Me të vërtetë, Ne të kemi shpallur ty, (O Muhammed), Librin në të vërtetë që të gjykosh mes njerëzve me atë që Allahu të ka treguar. Dhe mos u bëj për mashtruesit një avokat” (Nisa’:105].

Ai thotë gjithashtu: “Ty ta zbritëm Kur’anin që t’u shpjegosh njerëzve atë që u është shpallur atyre, me shpresë se do ta studiojnë (Kur’anin).” (Nahl: 44).

Në një tjetër ajet, Ai thotë: “Dhe Ne nuk të kemi shpallur ty Librin, (O Muhammed), përveç që ti t’ua bësh të qartë atyre atë në çfarë kanë ndryshuar dhe si udhëzim dhe mëshirë për një popull që beson.” (Nahl: 64).

Për këtë arsye Profeti (صلى الله عليه وسلم) tha: “Me të vërtetë, më është dhënë Libri dhe diçka e ngjashme me të”, duke iu referuar Sunnetit.

Sunneti është gjithashtu një formë shpalljeje, e ngjashme me Kur’anin, edhe pse nuk recitohet si Kur’ani. Imam Shafiu dhe të tjerë kanë sjellë shumë argumente në mbështetje të kësaj, por ky nuk është vendi për të hyrë në detaje të kësaj çështje.

Thelbi këtu është që të përpiqesh të kuptosh Kur’anin me anë të Kur’anit. Pas kësaj, kthehesh tek Sunneti. Profeti (صلى الله عليه وسلم) i tha Mu’adh ibn Xhebelit kur e dërgoi në Jemen: — “Me çfarë do të gjykosh?” Ai iu përgjigj: “Me Librin e Allahut.” Profeti pyeti: “E nëse nuk e gjen [vendimin] aty?” Ai iu përgjigj: “Atëherë me Sunnetin e Profetit (صلى الله عليه وسلم).” Profeti pyeti përsëri: “E nëse nuk e gjen (vendimin) aty?” Ai tha: “Do të përdor gjykimin tim vetjak.” Profeti (صلى الله عليه وسلم) goditi gjoksin e tij dhe tha: “Çdo lavdërim i takon Allahut, që udhëhoqi përfaqësuesin e Pejgamberit të Allahut te ajo që i pëlqen Pejgamberit të Allahut.”

Ky hadith gjendet në Mesanid dhe Sunen me një zinxhir transmetimi që është i mirë.

Pra, nëse nuk gjendet tefsiri në Kur’an apo Sunnet, kthehesh tek fjalët e sahabëve, sepse ata kanë njohuri më të plotë mbi këtë, duke qenë se ishin dëshmitarë të shpalljes së Kur’anit dhe rrethanave që e shoqëruan atë. Ata gjithashtu zotëronin kuptim të plotë, njohuri të sakta dhe vepra të drejta. Kjo veçanërisht vlen për udhëheqësit dhe dijetarët e tyre, si katër halifët e drejtë udhëhequr dhe dijetarët e tyre të devotshëm, si ‘Abdullah ibn Mes’udi.

Imam Ebu Xha’far Muhammed ibn Xherir Tabariu tha: Ebu Kurajb na transmetoi:Xhabir ibn Nuh na informoi se A’mashi i kishte treguar, duke transmetuar nga Ebu Duha nga Mesruku, se ‘Abdullah ibn Mes’udi tha: “Pasha atë që nuk ka tjetër Zot përveç Tij, nuk është shpallur asnjë ajet pa e ditur për kë u shpall dhe ku u shpall, dhe po të dija për ndonjë që është më i ditur se unë në këtë çështje dhe do të mund ta arrija, atëherë do të udhëtoja tek ai.”

A’mashi tregon nga Ebu Va’il se Ibn Mes’udi tha: “Kur një njeri nga ne mësonte dhjetë ajete, ai nuk vazhdonte më tej derisa të kuptonte plotësisht kuptimin e tyre dhe të vepronte sipas tyre.”

Po ashtu, nga ata (dijetarët e sahabëve) është edhe “oqeani i dijes” (dmth. njohuria e gjerë) i këtij umeti, ‘Abdullah ibn ‘Abbasi, kushëriri i Profetit (صلى الله عليه وسلم). Ai gjithashtu njihej si interpretues i Kur’anit, për shkak të bekimeve të lutjes së Profetit (صلى الله عليه وسلم) për të: “O Allah, dhurojë atij kuptimin e fesë dhe mësoje interpretimin (e Kur’anit).”

Ibn Xheriri tha: Muhammed ibn Bashar na transmetoi se ai ishte informuar nga Vaki’, i cili ishte informuar nga Sufjani, nga autoriteti i A’mashit, nga Muslimi, i cili tha se ‘Abdullah ibn Mes’udi kishte thënë: “Sa interpretues i bekuar i Kur’anit është Ibn ‘Abbasi.”

Ai më pas citoi një zinxhir tjetër transmetimi nga Jahja ibn Davud, nga Is’hak el-Azrak, nga Sufjani, nga A’mashi, nga Muslim ibn Sabih Ebu Duha, i cili transmetoi nga Mesruku se Ibn Mes’udi tha: “Sa interpretues i bekuar i Kur’anit është Ibn ‘Abbasi.”

(Një zinxhir i tretë transmetimi) përmendet pastaj nga Bandar, i cili transmetoi nga Xha’far ibn ‘Avn nga A’mashi se Ibn Mes’udi tha të njëjtën gjë për Ibn ‘Abbasin.

Këto janë zinxhirë autentikë transmetimi, të cilët të gjithë deklarojnë se Ibn Mes’udi e lavdëroi Ibn ‘Abbasin duke përdorur fjalët e përmendura më lart. Për më tepër, Ibn Mes‘udi vdiq në vitin 33 hixhri, ndërsa Ibn ‘Abbasi jetoi edhe 36 vite pas tij; sa dituri të shumtë duhet të ketë përfituar gjatë këtyre viteve!

A’mashi tregon nga Ebu Va’il se ‘Aliu emëroi Ibn ‘Abbasin udhëheqës të sezonit të Haxhit. Një ditë ai mbajti një predikim ku recitoi Suren Bekare – dhe në një transmetim, Suren Nur. Pastaj shpjegoi çdo ajet në një mënyrë të tillë, saqë sikur romakët, persët dhe dalamitët të dëgjonin, ata do të kishin pranuar Islamin.

Për këtë arsye, shumica e asaj që Isma’il ibn ‘Abdur-Rahman es-Suddi i Parë transmeton në tefsirin e tij, është nga këta dy burime: Ibn Mes’udi dhe Ibn ‘Abbasi.

Herë pas here, es-Suddi transmetonte nga ata edhe fjalë nga ithtarët e Librit, të cilat Profeti (صلى الله عليه وسلم) i lejoi me fjalët e tij: “Transmetoni prej meje, qoftë edhe një ajet; dhe nuk ka ndonjë të keqe nëse transmetoni Israiliate. Por kushdo që më atribuon qëllimisht një gënjeshtër, le të përgatisë vendin e tij në zjarr.”

E transmeton Buhariu nga hadithi i ‘Abdullah ibn ‘Amrit.

Kjo është arsyeja pse, kur ‘Abdullah ibn ‘Umeri erdhi në posedim të dy deveve të ngarkuara me libra që u përkisnin ithtarëve të Librit në ditën e Jermukut, ai transmetonte prej tyre, duke u mbështetur në lejimin e përmendur në hadithin e mëparshëm.

Megjithatë, këto rrëfime izraelite (isra’ilijjat) citohen vetëm si dëshmi mbështetëse dhe jo si burime parësore. Këto rrëfime ndahen në tri kategori:

Një kategori është ajo që konsiderohet e saktë, pasi vërtetësia e saj përforcohet nga burimet tona.

Një kategori tjetër është e pavërtetë, sepse burimet tona e hedhin poshtë atë.

Ndërsa kategoria e tretë është ajo që nuk hyn në asnjërën nga dy kategoritë e mëparshme; për të nuk mund të gjykojmë as si e saktë, as si e pavërtetë. Për rrjedhojë, as nuk e besojmë, as nuk e mohojmë. Lejohet të transmetohet nga kjo kategori e tretë, edhe pse shumica e asaj që përmban ajo nuk sjell ndonjë dobi të drejtpërdrejtë.

Dijetarët e ithtarëve të Librit kanë mospajtime të shumta lidhur me këtë kategori të tretë, dhe si pasojë edhe dijetarët e tefsirit i citojnë këto rrëfime dhe ndryshojnë mes tyre në këtë drejtim. Shembuj të kësaj kategorie janë: emrat e shokëve të shpellës, ngjyra e qenit të tyre dhe numri i saktë i tyre. Po ashtu, ata kanë mospajtime rreth llojit të drurit prej të cilit ishte bërë shkopi i Musait, llojeve të zogjve të cilëve Allahu u dha jetë si shenjë për Ibrahimin, pjesës së lopës me të cilën u godit i vrari, llojit të pemës nga e cila Allahu i foli Musait, si dhe çështje të tjera të ngjashme që nuk janë sqaruar në mënyrë të detajuar në Kur’an dhe që nuk kanë ndonjë dobi të drejtpërdrejtë në çështjet e kësaj bote apo të fesë.

Megjithatë, lejohet të përmenden mospajtimet rreth këtyre çështjeve.

Allahu thotë:”Ata (që bisedonin për këtë) do të thonë: “Ishin tre, i katërti ishte qeni i tyre, dhe thonë: “Ishin pesë, e qeni i tyre ishte i gjashti i tyre”, kjo ishte hamendje, po edhe thonë: “Ishin shtatë, e qeni i tyre ishte i teti!” Thuaj: “Zoti im di më së miri për numrin e tyre, përveç një pakice nuk di kush për ta, e ti (Muhammed) mos polemizo për numrin e tyre vetëm ashtu në tërësi, dhe askë mos e pyet për ta.” (Kehf: 22)

Ky ajet përmbledh mirësjelljen e duhur në një situatë të tillë, duke mësuar njëkohësisht atë që është e nevojshme.

Allahu i përmend ata (d.m.th. shokët e shpellës) sipas tri mendimeve. Më pas i dobëson dy mendimet e para dhe hesht për të tretin, duke treguar kështu saktësinë e tij. Sikur edhe ai të ishte i gabuar, do ta kishte hedhur poshtë, ashtu siç bëri me dy të parët. Pastaj Allahu thekson se hetimi i çështjeve të tilla nuk sjell ndonjë dobi. Prandaj, përgjigjja e duhur ndaj një pyetjeje të tillë është: “Zoti im e di më së miri numrin e tyre.” Vetëm pak njerëz e dinë numrin e saktë të tyre, sepse Allahu ua ka dhënë atyre atë dije; prandaj më pas thotë: “Mos polemizo për ta, përveçse me argument të qartë”, që do të thotë: mos e shpenzo energjinë në gjëra të padobishme.

Po ashtu, mos i pyet ata për çështje të tilla, sepse ata vetëm hamendësojnë për të fshehtën.

Kjo është mënyra më e mirë për të përmendur mospajtimet. Njeriu i mbledh të gjitha mendimet përkatëse, përmend mendimin e saktë duke hedhur poshtë të pasaktin, dhe më pas nxjerr dobitë dhe përfundimet që rrjedhin nga diskutimi. Kjo bëhet për të mos e zgjatur diskutimin në çështje të parëndësishme që nuk sjellin dobi dhe për të mos u larguar nga ajo që është më thelbësore dhe më e rëndësishme.

Prandaj, ai që nuk i mbledh të gjitha mendimet rreth një çështjeje të caktuar ka paraqitur një argument të paplotë, sepse e vërteta mund të gjendet pikërisht në atë që ai ka lënë pas dore. Po kështu, ai që nuk e qartëson mendimin e saktë ka kryer gjithashtu një punë të paplotë.

Ai që qëllimisht e autentikon diçka të gabuar, ka atribuar gënjeshtra dhe rrenë; kurse ai që e bën këtë nga padija, ka gabuar.

Po ashtu, kush diskuton për dallimet në çështje që kanë pak ose aspak përfitim, ose përmend opinione të ndryshme që, edhe pse shprehen me fjalë të ndryshme, në fund përfundojnë në vetëm një ose dy opinione, ka humbur kohën dhe ka ekzagjeruar çështjen gabimisht. Një person i tillë është si ai që mban dy rroba, të dyja të vjedhura.

Allahu udhëzon drejt së vërtetës.