Kapitull mbi kategorinë e dytë

Mospajtimet në tefsir që lidhen me arsyetimin dhe nxjerrjen e përfundimeve

Kategoria e dytë nga dy kategoritë ku shfaqen mospajtime lidhet me arsyetimin dhe deduktimin, e jo me transmetimet. Shumica e gabimeve që ndodhin në tefsir janë pasojë e dy çështjeve që u shfaqën pas brezit të sahabëve, nxënësve të tyre dhe atyre që i pasuan me devotshmëri. Për këtë arsye, nuk do t’i gjesh këto dy gjëra në tefsirin dhe komentet e dijetarëve të hershëm e fisnikë, si: Abdur-Rezaki, Vakiu, Abd ibn Humejdi, Abdur-Rahman ibn Ibrahim Duhejmi, Imam Ahmadi, Is’hak ibn Rahawejhi, Baki ibn Mahladi, Ebu Bekr ibn Mundhiri, Sufjan ibn ‘Ujejne, Sunejdi, Ibn Xheriri, Ibn Ebi Hatim, Ebu Sa‘id Eshexhi, Ebu Abdullah ibn Maxhe dhe Ibn Merdevej.

Problemi i parë që u shfaq ishte se njerëzit përqafuan ideologji të caktuara dhe më pas e interpretuan Kur’anin për t’ua përshtatur ato ideologji.

Problemi i dytë ishte një grup njerëzish që e interpretuan Kur’anin ashtu siç do ta kuptonte një arab i zakonshëm, pa marrë parasysh se kush i tha këto fjalë, kujt iu shpallën dhe kë kishin për qëllim.

Grupi i parë u përqendrua në kuptime që u përshtateshin atyre, pa i kushtuar vëmendje domethënieve reale dhe konteksteve të ajeteve.

Grupi i dytë u përqendrua në fjalët dhe në mënyrën se si ato përdoreshin nga arabët, duke neglizhuar kontekstin e ajeteve. Ky grup gjithashtu gabon në interpretimin e fjalëve të gjuhës arabe, duke menduar se interpretimet e tyre janë të sakta nga ana gjuhësore. Edhe grupi i parë bie në këtë gabim, por më tepër sepse ata gabojnë në interpretimet që u japin kuptimeve të Kur’anit; edhe grupi tjetër është fajtor për këtë. Grupi i parë parapëlqen të përqendrohet në kuptime, ndërsa grupi tjetër i jep përparësi fjalëve.

Grupi i parë ndahet më tej në dy nëngrupe: një grup që ia zhvesh fjalët e Kur’anit nga kuptimi i tyre i vërtetë dhe i synuar, dhe një grup që u jep fjalëve kuptime që ato nuk i përçojnë. Në të dy rastet, ajo që ata dëshirojnë të pohojnë ose të mohojnë mund të jetë e pasaktë, dhe për këtë arsye ata kanë gabuar si në argumentin që përdorin, ashtu edhe në ideologjinë që duan ta mbështesin me të; ose ajo ide e caktuar mund të jetë e saktë, por në këtë rast ata kanë gabuar vetëm në mënyrën se si e përdorin argumentin. Ashtu siç kjo metodë është e pranishme në tefsirin e Kur’anit, ajo është e pranishme edhe në shpjegimin e hadithit.

Ata që gabojnë si në argument ashtu edhe në ideologji, siç janë sektet e njerëzve të bidatit, e kundërshtojnë të vërtetën në të cilën qëndron Ummeti i moderuar; ai Ummet që nuk bashkohet mbi devijim, siç ishin paraardhësit e kësaj bashkësie. Ata e interpretojnë Kur’anin dhe e shtrembërojnë atë për të mbështetur pikëpamjet e tyre. Nganjëherë përdorin ajete si argument edhe pse këto ajete nuk i mbështesin aspak, ndërsa herë të tjera shtrembërojnë dhe ndryshojnë atë që bie ndesh me bindjet e tyre, duke i nxjerrë fjalët nga kuptimet dhe përdorimet e tyre të sakta.

Nga këto grupe janë Havarixhët, Rrafiditë, Xhehmijët, Mu‘tezilitë, Kaderitë, Murxhi’itë dhe të tjerë. Ndër ta, Mu‘tezilitë janë veçanërisht të njohur për retorikën dhe polemikën e tyre. Ata kanë shkruar tefsire të Kur’anit të ndërtuara mbi bindjet dhe parimet e tyre, si tefsiri i Abdur-Rahman ibn Kajsan Asamit, mësuesi i Ibrahim ibn Isma‘il ibn ‘Ulejjeh, i cili debatonte me Shafi‘iun. Po ashtu është edhe libri i Ebu ‘Ali Xhubba’it, Tafsiru-l-Kebir i Kadi Abdul-Xhebbar ibn Ahmed Hamdanit, el-Xhami‘i li-‘Ilmi-l-Kur’an i Ali ibn Isa Rummanit, si dhe Keshshafi i Abul-Kasim Zamahsherit. Të gjithë këta autorë, dhe të tjerë si ata, mbanin bindjet e Mu‘tezilive.

Parimet e Mu‘tezilive janë pesë: teuhidi, drejtësia, vendi mes dy vendeve, zbatimi i ndëshkimit dhe urdhërimi i së mirës dhe ndalimi i së keqes.

Koncepti i tyre për teuhidin është i ngjashëm me atë të Xhehmijëve, domethënë mohimi i cilësive të Allahut. Ata pretendojnë se Allahu nuk do të shihet, se Kur’ani është i krijuar dhe se Allahu nuk është mbi krijesat e Tij. Më tej pretendojnë se Ai nuk posedon dije, fuqi, jetë, dëgjim, shikim, të folur, vullnet apo ndonjë cilësi tjetër.

Koncepti i tyre për drejtësinë përfshin besimin se Allahu nuk e ka dashur krijimin (dmth. ekzistencën e tyre), nuk i ka krijuar ata dhe as nuk posedon fuqi mbi ta. Ata gjithashtu besojnë se Allahu nuk i krijon veprat e robërve të Tij, qofshin ato të mira apo të këqija. Ai dëshiron vetëm atë që ka urdhëruar në ligjet e Tij hyjnore, ndërsa çdo gjë tjetër mund të ndodhë pa lejen e Tij. Të tjerë që u pajtuan me ta në këtë pikë janë Shi‘itët e kohëve të mëvonshme, si Mufidi, Ebu Xha‘far et-Tusi dhe të tjerë.

Ebu Xha‘fari ka një tefsir në të cilin përdor metodat e Mu‘tezilive, duke i përzier ato me metodologjinë e Shi‘ave Ithna Asherije. Mu‘tezilitë nuk pajtohen me doktrinën dhe bindjet e tyre, as nuk i mohojnë kalifatet e Ebu Bekrit, Umerit, Uthmanit dhe Aliut.

Nga parimet e Mu‘tezilive dhe Havarixhëve është edhe zbatimi i ndëshkimit. Ata besojnë se Allahu nuk do të pranojë asnjë ndërmjetësim për ata që kanë kryer gjynahe të mëdha dhe se ata nuk do të nxirren nga zjarri.

Pa dyshim, ky besim i tyre është kundërshtuar nga disa prej Murxhi’ëve, Keramitët dhe Kullabitët dhe pasuesve të tyre. Ata shpesh kanë vepruar mirë në kundërpërgjigjet e tyre, por ndonjëherë kanë gabuar, derisa të dyja palët u bënë skaje të kundërta, ashtu siç është shpjeguar diku tjetër.

Qëllimi këtu është se ky grup njerëzish mbajti bindje të caktuara dhe më pas i interpretoi fjalët e Kur’anit për t’i mbështetur ato bindje. Në këtë drejtim ata nuk kanë asnjë pararendës nga sahabët, nxënësit e tyre apo ata që i pasuan nga dijetarët e mëdhenj të muslimanëve, as në bindjet e tyre dhe as në komentimet e Kur’anit.

Mangësitë e interpretimit të tyre të Kur’anit mund të shihen nga shumë këndvështrime. Dy mënyrat kryesore janë: njohja e pavlefshmërisë së pikëpamjeve të tyre dhe njohja e pasaktësisë së interpretimeve të tyre të Kur’anit, qoftë duke hedhur poshtë qëndrimet e tyre apo duke mbrojtur qëndrimet që ata sulmojnë.

Ndër ta ka individë që janë elokuentë dhe tërheqës, të aftë të fshehin risitë e tyre, në mënyrë që shumica e njerëzve të mos e kuptojnë mashtrimin e tyre. Këtu përfshihet autori i Keshafit dhe të tjerë. Ky autor i veçantë arrin të ngatërrojë shumë njerëz që nuk do të prisnin prej tij të kishte pikëpamje të gabuara.

Unë njoh shumë komentues të Kur’anit dhe të tjerë që citojnë lirshëm nga këta njerëz në fjalët e tyre; edhe pse nuk pajtohen me pikëpamjet apo parimet e tyre, ata nuk i vërejnë gabimet që gjenden në shkrimet e tyre.

Pastaj, për shkak të ekstremizmit të tyre në këtë çështje, grupe si Rafidi Imamijje, të ndjekur nga filozofët e më pas nga Keramitët dhe të tjerë, kanë shkuar edhe më larg në ekstrem. Filozofët dhe Keramitët veçanërisht e kanë përkeqësuar këtë çështje duke e interpretuar Kur’anin në mënyrat më të çuditshme.

Shembuj të komentimeve të Rafidive janë: “U shkatërrofshin duart e Ebu Lehebit dhe ai është shkatërruar” (Mesed: 1); (ata pretendojnë se) “dy duart janë Ebu Bekri dhe Umeri”. Dhe: “…nëse do t’i shoqëroje Allahut diçka, vepra jote do të bëhej e pavlefshme” (Zumer: 65); (ata e interpretojnë këtë si) “midis Ebu Bekrit dhe Umerit në raport me Aliun sa i përket kalifatit”. “Vërtet, Allahu ju urdhëron ta therni një lopë” (Bekare: 67); sipas tyre, “lopa që duhet therur i referohet A’ishes”. “…atëherë luftoni prijësit e mohimit” (Teube: 12); “prijësit e mohimit janë Talha dhe Zubejri”, sipas Rafidive. “Ai i la të lirë dy detet që takohen” (Rahman: 19); (ky ajet interpretohet si) “dy detet janë Aliu dhe Fatimja”. “…prej tyre dalin margaritarët dhe koralet” (Rahman: 22); “ata janë Hasani dhe Ḥusejni”. “…dhe çdo gjë Ne e kemi numëruar në një regjistër të qartë” (Jasin: 12); “regjistri është Ali ibn Ebu Talib”. “Për çfarë po pyesin njëri-tjetrin? Për lajmin e madh” (Nebe’:1–2); “lajmi i madh është Ali ibn Ebu Talib”. “Mbrojtësi juaj është vetëm Allahu, i Dërguari i Tij dhe besimtarët – ata që falin namazin dhe japin zekatin duke qenë në ruku” (Ma’ide: 55); ata thonë se ajeti i drejtohet Aliut. Pastaj ata përmendin një hadith i cili, me pajtimin e dijetarëve, është klasifikuar si i fabrikuar, në të cilin thuhet se Aliu e dha unazën e tij si lëmoshë ndërkohë që ishte duke u falur. “Ata janë ata mbi të cilët ka bekime nga Zoti i tyre dhe mëshirë.” (Bekare: 157); (ata thonë se) “ky ajet është zbritur për Aliun kur u martirizua Hamza.”

Ngjashëm me këto komentime të përmendura më sipër është ajo që përmendin komentues të tjerë. Një shembull është komentimi i ajetit: “Të duruarit, të sinqertët, të bindurit, ata që shpenzojnë [në rrugë të Allahut] dhe ata që kërkojnë falje para agimit.” (Ali Imran:17); ata thonë se i duruari është Profeti (s.a.v.s), i sinqerti i referohet Ebu Bekrit, Umeri është i binduri, ai që jep lëmoshë është Uthmani dhe Aliu është ai që kërkon falje.

Dhe ngjashëm me këtë është edhe thënia: “Muhammedi është i Dërguari i Allahut; dhe ata që janë me të…”; d.m.th. Ebu Bekri, “…janë të ashpër ndaj jobesimtarëve…”; që do të thotë Umeri, “të mëshirshëm mes vete.”; kjo i referohet Uthmanit. “I sheh ata duke u përkulur dhe duke rënë në sexhde (në namaz)” ; ky është Aliu (Fath: 29).

Edhe më e çuditshme është komentimi i ajetit: “Pasha fikun dhe ullirin. Dhe pasha malin Sinai. Dhe pasha këtë qytet të sigurt [d.m.th. Mekkën].” (Tin:1–3); ata komentojnë se fiku është Ebu Bekri, Umeri është ulliri, mali Sinai është Uthmani dhe Aliu është qyteti i sigurt.

Këto lloje shtrembërimesh nxirren nga fjalë që në asnjë mënyrë nuk i nënkuptojnë këto kuptime të pretenduara. Këto fjalë nuk i referohen në mënyrë specifike individëve të caktuar. Fjala e Allahut: “…dhe ata që janë me të janë të ashpër ndaj jobesimtarëve, të mëshirshëm mes vete. I sheh ata duke u përkulur dhe duke rënë në sexhde (në namaz).” Të gjitha këto janë përshkrime për ata që janë me Profetin; kjo është ajo që gramaticintët e quajnë kallëzim i njëpasnjëshëm.

Të gjitha këto cilësime përshkruajnë ata që janë me të, dhe secili përshkrim nuk nënkupton një individ të caktuar.

Nganjëherë këto shtrembërime në tefsir bëjnë që ajo që është e përgjithshme të kufizohet në një person të veçantë, siç është ajeti: “Miku juaj është vetëm Allahu dhe i Dërguari i Tij dhe ata që kanë besuar”, duke e bërë atë të referohet posaçërisht te Aliu. Një shembull tjetër është ajeti: “Dhe ai që solli të vërtetën (d.m.th. Profeti s.a.v.s) dhe ata që e besuan atë” (Zumer: 33); disa komentues thonë se ky ajet i referohet posaçërisht Ebu Bekrit.

Po ashtu, ajeti: “Nuk janë të barabartë mes jush ata që shpenzuan dhe luftuan para çlirimit (të Mekës) dhe ata që vepruan pas tij” (Hadid: 10) është thënë gjithashtu se i referohet posaçërisht Ebu Bekrit.

Tefsiri i dijetarëve si Ibn Atijje është më afër metodologjisë së Ehli Sunetit dhe më larg risive krahasuar me tefsirin e Zemehsheriut. Megjithatë, sikur Ibn Atijje të ishte mjaftuar me përmendjen e mendimeve të selefëve të gjetura në librat e tyre, kjo do të kishte qenë më e mirë. Ai shpesh citon nga tefsiri i Muhammed ibn Xherir Taberiut, libri i të cilit është nga veprat më madhore të tefsirit, por më pas ai heq dorë nga citimi i të gjitha thënieve që Ibn Xheriri sjell nga selefët. Në vend të kësaj, ai mbështetet në mendimet e njerëzve që i konsideronte dijetarë të thellë, të cilët në realitet janë nga njerëzit e kelamit dhe posedojnë parime të ngjashme në natyrë me ato që mbajnë Mu‘tezilitë, edhe pse janë më afër Sunetit sesa Mu‘tezilitë. Është e rëndësishme t’i japim secilit të drejtën që i takon dhe ta dimë se ky tefsir është sipas një medhhebi të caktuar.

Me të vërtetë, nëse sahabët, nxënësit e tyre dhe dijetarët kanë një mendim rreth komentimit të një ajeti, dhe një grup tjetër njerëzish e interpreton të njëjtin ajet në një mënyrë tjetër bazuar në idealet dhe bindjet e tyre që bien ndesh me bindjet e sahabëve dhe atyre që i pasuan, ky grup i fundit në këtë aspekt është në përputhje me Mu‘tezilitë dhe njerëzit e risive.

Shkurtimisht, kushdo që largohet nga metodologjia e sahabëve, nxënësve të tyre dhe tefsireve të tyre, dhe anon drejt asaj që i kundërshton ata, është në gabim në këtë çështje. Madje, në këtë aspekt ai konsiderohet novator, edhe nëse mund të jetë duke u përpjekur të arrijë të vërtetën dhe për këtë arsye të jetë i falur për gabimet e tij. Qëllimi këtu është të theksohen dhe të sqarohen metodat e verifikimit të dijes dhe mënyrat e identifikimit të së vërtetës.

Ne e dimë se Kur’ani është lexuar nga sahabët, nxënësit e tyre dhe pasuesit e tyre të mëvonshëm, dhe e dimë se ata ishin më të ditur për kuptimet dhe tefsirin e Kur’anit, si dhe më të vetëdijshëm për të vërtetën e sjellë nga Profeti (s.a.v.s) sesa ne. Prandaj, kushdo që i kundërshton thëniet e tyre dhe përdor shpjegime të ndryshme, është i gabuar si në përfundimin e tij ashtu edhe në metodën e tij.

Çdokush që i kundërshton thëniet e tyre posedon disa dyshime, qoftë intelektuale apo tekstuale, siç është shpjeguar diku tjetër.

Këtu, ne dëshirojmë të theksojmë shkaqet e mospajtimeve në tefsir. Një nga shkaqet më të mëdha është bidati dhe e pavërteta, ku përkrahësit e këtyre shkojnë deri aty sa të shtrembërojnë fjalët e Allahut dhe t’i interpretojnë gabimisht thëniet e Allahut dhe të Dërguarit të Tij (s.a.v.s), duke ua ndryshuar kuptimet.

Për të kundërshtuar këtë, duhet të jesh i vetëdijshëm për pikëpamjen kundërshtuese, e cila është e vërteta. Duhet gjithashtu të dish që pikëpamjet e tyre kundërshtohen nga pikëpamjet e selafëve, dhe se komentet e tyre janë novacione. Më tej, duhet të studiohet në mënyrë të hollësishme pavërtetësia e pikëpamjeve të tyre, duke u mbështetur në kriteret e qarta të së vërtetës të përcaktuara nga Allahu.Ky problem haset po aq shpesh te autorët që merren me interpretimin e hadithit, sa edhe te ata që merren me tefsirin e Kur’anit.

Ata që gabojnë në deduksionet e tyre, e jo në metodën që ndjekin, janë si sufitë, predikuesit, juristët dhe të tjerët, të cilët e interpretojnë Kur’anin me ide në vetvete të sakta, por që fjalët e Kur’anit nuk i mbartin këto kuptime. Një shembull i këtij është ajo që përmend Ebu Abdur-Rahman Sulami në Haka’iki-l-Tefsir. Nëse idetë që ata përhapin janë gjithashtu të gabuara, atëherë pa dyshim kjo do të bjerë nën kategorinë e parë; gabimet në përfundime dhe metoda, pasi tani kuptimi që ata synojnë është gjithashtu i rremë.